Mur sprzed 4000 lat w Maroku zmienia obraz historii Afryki Północnej

W północno-zachodnim Maroku archeolodzy odkryli system obronny sprzed około 3,5–4 tysięcy lat. To najstarsza potwierdzona konstrukcja tego typu w Afryce Północnej poza Egiptem, a jej odkrycie pokazuje, że tamtejsze społeczeństwa były bardziej złożone, niż sądzono.

Stanowisko Oued Beht

Wzgórza nad rzeką Oued Beht od lat przyciągają badaczy. Wcześniejsze prace Oued Beht Archaeological Project doprowadziły do odkrycia prawdopodobnie najstarszego i największego kompleksu rolniczego w Afryce poza doliną Nilu, datowanego na około 5400–4900 lat temu. Nowe wykopaliska z 2023 roku pozwoliły poznać stanowisko dokładniej.

Ślady działalności ludzkiej rozciągają się tam na co najmniej dziesięciu hektarach. Najstarsza faza pochodzi z późnego neolitu. Szczątki roślin i zwierząt wskazują na społeczność uprawiającą jęczmień i pszenicę, hodującą zwierzęta i korzystającą też z dzikich roślin. Znaleziono tysiące polerowanych toporków kamiennych oraz kunsztowną ceramikę, czasem zdobioną malowanymi wzorami, co świadczy o rozwiniętym rzemiośle. Nie wiadomo jednak, czy była to stała wieś, ośrodek sezonowy, czy coś jeszcze innego.

Rów, wał i mur na grzbiecie wzgórza

Ślady wałów ziemnych i murów odnotowano tam już w latach 30. XX wieku. Francuski archeolog Armand Ruhlmann opisał układ trzech murów, a czwartą stronę osłaniał naturalny stok. Nazwał to obronnym „éperon barré”, czyli odciętą ostrogą. Dopiero teraz ustalono, czym dokładnie była ta konstrukcja i z jakiego okresu pochodzi.

Wykopaliska odsłoniły wielofazowy system: rów, wał i mur poprowadzone w najwęższym miejscu grzbietu, między rzeką a wąwozem. Odcinał on i chronił południowy kraniec wzniesienia. Datowanie radiowęglowe osadów powiązanych z konstrukcją umieściło jej powstanie w czasie odpowiadającym epoce brązu w pozostałej części zachodniego Morza Śródziemnego.

Przed kim miała chronić? Autorzy badań tego nie wiedzą. Ich zdaniem chodziło raczej o rosnącą rywalizację o ziemię i zasoby, a być może o kontrolę nad przemieszczaniem się przez teren, a nie o obronę przed „najeźdźcami”. Budowa takiego systemu wymagała planowania, koordynacji i zaangażowania wielu osób. Zmieniło się też samo osadnictwo: wcześniej życie koncentrowało się na rozleglejszej północnej części stanowiska, później przeniosło się na węższy, łatwiejszy do obrony południowy grzbiet.

Powiązania ze światem śródziemnomorskim

Drugie tysiąclecie p.n.e. było okresem dynamicznych zmian w całym regionie. W południowej Hiszpanii rozwijała się wówczas kultura argarska (ok. 2200–1550 p.n.e.), znana z planowanej zabudowy, metalurgii brązu, wyraźnych podziałów społecznych i ufortyfikowanych osad na wzgórzach. Coraz więcej danych sugeruje, że społeczności z północno-zachodniej Afryki były włączone w szersze sieci kontaktów, także z Półwyspem Iberyjskim. Maghreb nie był więc odizolowany.

Wzgórze nie opustoszało na zawsze. W XI–XIII wieku n.e. ten sam system obronny odbudowano, na pobliskim wzniesieniu powstał przysiółek lub gospodarstwo, a między tymi miejscami urządzono cmentarz. Autorzy podkreślają, że Oued Beht to krajobraz wielokrotnie wybierany przez różne społeczności na przestrzeni tysiącleci.

Co to oznacza dla czytelnika w Polsce

Bezpośredniego związku z Polską nie ma, ale odkrycie wpisuje się w szerszy obraz pradziejów Morza Śródziemnego, w którym Afryka Północna coraz częściej jawi się jako aktywny uczestnik wymiany, a nie tło dla wydarzeń w Europie. Dla Europejczyków, w tym mieszkańców UE, to przypomnienie, że historia południowych wybrzeży Morza Śródziemnego i Półwyspu Iberyjskiego była ze sobą splątana już w epoce brązu.

Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Libyan Studies”. Badacze zaznaczają, że to dopiero początek, a stanowisko może stać się kluczem do zrozumienia drogi Maghrebu od pierwszych wspólnot rolniczych po średniowieczną wieś.

Źródło: ScienceDaily – „A mysterious 4,000-year-old wall is rewriting North Africa’s history”